De Mabinogion
door Cath van Meurs

Dit is het eerste artikel in een rij van drie over de Mabinogion. Een ieder die graag Keltische mythen en verhalen leest komt al gauw met deze verzameling van verhalen in aanraking. De drie artikelen hebben elk een eigen doel. Het eerste, onderhavige artikel gaat in op de achtergrond van de Mabinogion. Vragen als wanneer is de Mabinogion ontstaan en wie waren haar vertalers komen in dit stuk aan de orde. In het tweede artikel ga ik dieper in op de inhoud van de elf verhalen en in het bijzonder de eerste vier verhalen van de Mabinogion, de zogenoemde vier takken. Het derde artikel gaat over de Mabinogion Tetralogy van Evangeline Walton. Deze roman in vier delen is gebaseerd op de vier takken van de Mabinogion.

Voordat ik verder ga met mijn verhaal wil ik er graag op wijzen dat het navolgende zeker geen wetenschappelijk artikel is. Dat zou ook niet opportuun zijn aangezien ik niet in het juiste vakgebied ben afgestudeerd. Wat ik wil is lezers die zijn geïnteresseerd in de Mabinogion achtergrondinformatie geven en wat meer vertellen over deze belangrijke verhalenbundel. Daarbij baseer ik me wel op wetenschappelijke bronnen. Aan het eind van elk artikel vermeld ik een aantal boeken en artikelen voor verder lezen.

De wording van de Mabinogion
In mijn voorbereiding van dit artikel viel het mij op dat er eigenlijk twee momenten van "wording" zijn van de Mabonigion. Het eerste moment van wording is de eerste keer dat de verhalen zijn opgeschreven, namelijk in de tweede helft van de middeleeuwen. Hierover zo meteen meer. Het tweede moment van wording is het moment dat de Mabinogion bij een breder publiek bekendheid heeft gekregen, omdat de verhalen in het Engelse zijn vertaald.

Charlotte Guest en William Pughe
Lady Charlotte Guest wordt beschouwd als de persoon die de Mabinogion toegankelijk heeft gemaakt voor een breder publiek. In de periode 1838-1849 vertaalde en publiceerde zij twaalf verhalen en bijna een eeuw lang is deze vertaling toonaangevend geweest. Maar Lady Guest was niet de enige die een rol heeft gespeeld bij het onder de aandacht brengen van de Mabinogion onder het grote publiek. Al veel eerder, eind achttiende eeuw, publiceerde William Pughe een vertaling van de eerste tak van de Mabinogion. Hij heeft ook de totale verhalenbundel vertaald maar dit werd pas na zijn dood bekend. Ook bleek na zijn dood dat Pughe materiaal over de Mabinogion bezat dat hij alleen had kunnen verkrijgen van barden. Mij is niet duidelijk geworden of Lady Guest voor haar vertaling van de Mabinogion is geïnspireerd door de vertaling van Pughe. Wel heeft zij bij haar vertaling gebruik gemaakt van een Welsh woordenboek dat door Pughe was samengesteld.

Naast de vertaling is het ook Lady Guest geweest die er voor heeft gezorgd dat de verhalenbundel bekend werd onder de naam Mabinogion. De verwachting dat de term "Mabinogion" net zo oud is als de oorspronkelijke verhalen is niet waar. Eigenlijk is het niet helemaal duidelijk waar de term mabinogion vandaan komt en wat het betekent. Het woord is afkomstig uit de originele manuscripten, want elk van de zogenoemde vier takken van de Mabinigion eindigt met de zin "So ends this branche of the Mabinogion". Lady Guest is er van uitgegaan dat dit het meervoud was van het woord Mabinogi, wat verhaal betekent.
Een andere mogelijke verklaring van het woord Mabinogion is dat het gerelateerd is aan het woord "mab" dat zoon of jeugd betekend. Mabinogion zou dan betekenen: verhaal over iemands jeugd. Nog een derde verklaring geopperd door Prof. Hamp is dat het woord een afgeleide is van de naam van de Keltische godheid Maponos. Maponos was een Keltische god van de jacht en had linken met Apollo die ook wel werd voorgesteld als de goddelijke jeugdige. De betekenis van de term "Mabinogion" blijft onduidelijk en de veronderstelling is dat er een schrijffout zit in het woord.

Bronnen voor de Mabinogion
De Mabinogion is gebaseerd op twee middeleeuwse manuscripten. Het eerste manuscript is het Witte boek van Rhydderch (Llyfr Gwyn Rhydderch) dat waarschijnlijk ergens rond 1350 is geschreven. Het tweede manuscript is het Rode boek van Hergest (Llyfr Coch Hergest) dat gedateerd is in de periode 1382-1410. Daarnaast zijn fragmenten van de Mabinogion gevonden in vroeg 13de eeuwse manuscripten zoals de Peniarth 6 dat dateert van rond 1225. Duidelijk is wel dat het werk ouder is maar men weet niet precies hoeveel ouder. Aan de hand van taalkundig onderzoek zijn de verhalen geplaatst in het tijdvak 1000-1100 onze jaartelling. Zo plaatsen sommige deskundigen de verhalen voor 1060. Argumenten hiervoor zijn:
- het gebruik van gedateerde woorden in de tekst;
- schaarsheid van Franse woorden in de tekst (pas nadat Willem de veroveraar in 1066 de slag bij Hastings won heeft het Frans zijn ingang gevonden in het Engels);
- verwijzing naar uitgestorven gewoonten;
- de vredige periode tussen 1055 en 1063 maakte het mogelijk dat barden uit Noord en Zuid hun verhalen konden vertellen en uitwisselen.

We hebben het gehad over de datering van de geschreven verhalen maar nog niet over de datering van de feitelijke verhalen. De verwachting is dat die nog veel ouder zijn aangezien de verhalen voorchristelijke elementen bevat.

Verhalen van de Mabinogion
Tot slot van dit eerste artikel wil ik kort in gaan op de elf verhalen van de Mabinogion. In feite kunnen de verhalen in drie groepen worden gedeeld:
1. De vier takken van de Mabinogion;
2. vier onafhankelijke verhalen;
3. drie Welshe romances.

De vier takken van de Mabinogion (Pedair Cainc y Mabinogi) zijn met elkaar verbonden omdat in vier verhalen dezelfde persoon een rol speelt, namelijk Pryderi. In het eerst verhaal wordt hij geboren, in het twee en derde verhaal komt hij terug en in het laatste verhaal sterft hij. Ik gebruik hier expliciet het woord "rol" omdat hij niet de hoofdpersoon in de verhalen is.
Van de vier onafhankelijke verhalen zijn er twee uit de traditie van de Arthur-verhalen, die ouder zijn dat de over bekende ronde tafel verhalen. Een derde verhaal is een geromantiseerd verhaal over Keizer Magnus Maximus.
De drie romances zijn ook Arthuriaanse verhalen maar de bron is niet geheel duidelijk. Het vermoeden is dat de verhalen zijn gebaseerd op de gedichten van Crétien de Troyes die leefde in de twaalfde eeuw. Maar waarschijnlijk heeft hij zich gebaseerd op oudere Keltische bronnen.

Het twaalfde verhaal
Aan het begin van dit artikel schreef ik dat Lady Guest twaalf verhalen vertaalde maar de Mabinogion bestaat uit elf verhalen. Wat is er dan met dat twaalfde verhaal gebeurd? Het twaalfde verhaal dat is vertaald was het verhaal van Taliesin. Ik denk dat de reden voor het weglaten van dit verhaal in latere vertalingen van de Mabinogion in het feit ligt dat het verhaal geen deel uitmaakt van de oorspronkelijke manuscripten waarop de Mabinogion zoals we die nu kennen, is gebaseerd.

Tot zover dit artikel. In het volgende artikel vertel ik meer over de elf verhalen.
Verder lezen:
Jongeling, Karel en Mick van Rootseler (red.), De Mabinogion: oude Keltische verhalen uit Wales. Uitgegeven door de Stichting de Keltische Draak in 2001. Jammer genoeg uitverkocht maar via de bibliotheek te lenen (ISBN 90-802785-9-9)
The Mabinogion vertaald door Gwyn Jones en Thomas Jones. Uitgegeven door Everyman's Library in 1949. wordt beschouwd als een zeer toegankelijke vertaling en is mij aangeraden door een medewerker van de Stichting de Keltische Draak. (ISBN 1-85715-168-2)

Daarnaast is ook veel informatie over de Mabinogion en volledige versies van de verhalen op internet te vinden.

Terug naar de inhoudsopgave van dit nummer